CAS testi nedir?
CAS (Cognitive Assessment System), Türkçede Bilişsel Değerlendirme Sistemi olarak bilinir. J. P. Das ve Jack A. Naglieri tarafından geliştirilen bu araç, 5–17 yaş arasındaki çocuk ve ergenlere bire bir uygulanır. Türkiye standardizasyonu yapılmıştır ve yalnızca uygulayıcı eğitimi almış kişiler tarafından kullanılabilir.
CAS’ı diğer bilişsel testlerden ayıran şey, çocuğun ne bildiğinden çok bilgiyi nasıl işlediğine odaklanmasıdır. Sözcük bilgisi ya da okulda öğrenilmiş bilgilere daha az dayandığı için, çocuğun düşünme sürecini daha doğrudan görmeyi sağlar.
PASS kuramı: CAS neyi ölçer?
CAS, nöropsikolog A. R. Luria’nın çalışmalarından yola çıkan PASS kuramına dayanır. PASS, dört temel bilişsel sürecin baş harflerinden oluşur:
Planlama (Planning)
Bir işe nasıl yaklaşacağına karar verme, strateji seçme, kendini izleme ve gerektiğinde yöntem değiştirme.
Dikkat (Attention)
Önemli olana odaklanma, dikkat dağıtıcıları görmezden gelme ve dikkati bir süre sürdürebilme.
Eşzamanlı işlemleme (Simultaneous)
Parçaları bir bütün olarak görme; şekiller, örüntüler ve ilişkiler arasında bağlantı kurma.
Ardıl işlemleme (Successive)
Bilgiyi belirli bir sırayla işleme ve akılda tutma; ses, sözcük ve cümle dizilerini takip etme.
Alt testler ve günlük hayattaki karşılıkları
Standart uygulamada her ölçek üç alt testten oluşur. Alt test adlarını bilmek, rapordaki bulguları anlamayı kolaylaştırır:
| Ölçek | Alt testler | Günlük hayatta neye karşılık gelir? |
|---|---|---|
| Planlama | Sayı Eşleme, Planlı Kodlama, Planlı Bağlantılar | Ödeve nereden başlayacağını bilme, işini düzenleme, hatalarını fark edip düzeltme |
| Dikkat | İfade Edici Dikkat, Sayı Bulma, Alıcı Dikkat | Derste dikkati sürdürme, dikkat dağıtıcılara rağmen göreve odaklanma |
| Eşzamanlı işlemleme | Sözel Olmayan Matrisler, Sözel-Uzamsal İlişkiler, Şekil Belleği | Geometri, harita ve grafik okuma; okuduğunu bütün olarak anlama |
| Ardıl işlemleme | Kelime Serileri, Cümle Tekrarı, Konuşma Hızı (5–7 yaş) ya da Cümle Soruları (8 yaş ve üzeri) | Sesleri sırayla birleştirerek okuma, heceleme, çok adımlı yönergeleri takip etme |
Ne zaman tercih edilir?
- Okuma, yazma ya da matematikte beklenenden belirgin güçlük yaşandığında (öğrenme güçlüğü şüphesi; bkz. disleksi testi)
- Dikkat ve planlama güçlüklerinin bilişsel profilini ayrıntılı görmek istendiğinde
- Çocuğun “anlıyor ama uygulayamıyor”, “biliyor ama sınavda yapamıyor” gibi örüntüleri olduğunda
- Türkçe dışında bir dil konuşan ya da sözel bilgisi yaşıtlarından farklı olan çocuklarda, sözel bilgiye daha az dayanan bir değerlendirme gerektiğinde
- Üstün yetenek değerlendirmesinde çocuğun bilişsel güçlü yönlerini farklı bir açıdan görmek için
CAS ve WISC-IV: hangisi, ne zaman?
| CAS | WISC-IV | |
|---|---|---|
| Yaş | 5–17 yaş | 6–16 yaş 11 ay |
| Dayandığı model | PASS kuramı (Luria) | Wechsler zeka modeli |
| Öne çıkan alanlar | Planlama ve dikkat süreçleri, bilgiyi işleme biçimi | Sözel kavrama, algısal akıl yürütme, çalışma belleği, işlemleme hızı |
| Öğrenilmiş bilgiye bağımlılık | Daha düşük | Sözel alt testlerde daha yüksek |
İki test birbirinin rakibi değil, tamamlayıcısıdır. Hangisinin, ya da gerekirse ikisinin birlikte uygulanacağına ilk görüşmede değerlendirmenin amacına göre karar verilir. WISC-IV zeka testi ve MOXO dikkat testi sayfalarına da göz atabilirsiniz.
Puanlar ne anlama gelir?
CAS’ta her PASS ölçeği ve toplam puan, çocuğun kendi yaş grubundaki çocuklarla karşılaştırılarak hesaplanır. Ortalama 100’dür; yaş grubundaki çocukların yaklaşık üçte ikisi 85–115 arasında puan alır. Asıl bilgi, ölçekler arasındaki farklardadır.
Test günü nasıl geçer?
- Ön görüşme: Ebeveynle değerlendirmenin nedeni, gelişim ve okul öyküsü konuşulur.
- Tanışma ve ısınma: Çocuk ofise ve odaya alışır; kısa bir sohbetle tanışılır.
- Uygulama: Test bire bir yapılır ve yaklaşık 1–1,5 saat sürer. Çocuk yorulursa kısa molalar verilir.
- Paylaşım görüşmesi: Puanlama ve yorumlama tamamlandıktan sonra ayrı bir görüşmede sonuçlar ayrıntılı olarak anlatılır.
Değerlendirme öncesinde
- Çocuğunuzun uykusunu almış, aç olmayan ve kendini iyi hissettiği bir günde gelmesi önerilir.
- Gözlük ya da işitme cihazı kullanıyorsa yanında olmalıdır.
- Kullandığı ilaçlar, varsa önceki test raporları ve öğretmen gözlemleri hakkında bilgi vermeniz önemlidir.
- Çocuğunuzu teste “çalıştırmayın”. Bazı oyunlar ve etkinlikler yapılacağını sade bir dille anlatmanız yeterlidir.
Raporda neler yer alır?
- Değerlendirmenin nedeni ve uygulama sırasındaki gözlemler
- Dört PASS ölçeği ve toplam puan, güven aralıklarıyla birlikte
- Çocuğun güçlü yönleri ve desteklenmesi gereken süreçler
- Evde, okulda ve ders çalışırken uygulanabilecek somut öneriler
- Gerekli görülürse ilgili uzmanlık alanlarına yönlendirme
Raporun okul ya da hekimle paylaşılması yalnızca velinin yazılı onayıyla yapılır.


