Disleksi kısaca nedir?
Disleksi, tıbbi adıyla özgül öğrenme bozukluğunun okuma alanını etkileyen türüdür. Uluslararası sınıflamalarda (DSM-5-TR, ICD-11) nörogelişimsel bozukluklar arasında yer alır. Disleksisi olan çocukların zekâsı genellikle normal ya da normalin üzerindedir; zorlandıkları şey harfleri seslere dönüştürmek, sesleri birleştirmek, akıcı ve doğru okumak ve yazım kurallarını otomatikleştirmektir.
Özgül öğrenme bozukluğu yalnızca okumayı değil, yazmayı (disgrafi) ve matematiği (diskalkuli) de etkileyebilir; bu alanlar çoğu zaman birlikte görülür. Disleksinin nedenleri, türleri ve yetişkinlerdeki belirtileri hakkında ayrıntılı bilgi için disleksi nedir rehberimize bakabilirsiniz.
Hangi belirtiler değerlendirme gerektirir?
Aşağıdaki işaretlerin bir ya da ikisi her çocukta zaman zaman görülebilir. Belirtiler en az altı aydır sürüyor, okul desteğine rağmen belirgin bir ilerleme olmuyor ve çocuk yaşıtlarından açıkça geride kalıyorsa değerlendirme yapılması önerilir.
4–6 yaş Okul öncesi risk işaretleri
- Kafiyeli sözcükleri bulmakta ve tekerlemeleri öğrenmekte zorlanma
- Harf, renk, sayı adlarını öğrenmede ve hatırlamada gecikme
- Sözcükleri hecelerine ayıramama, sesleri karıştırma
- Konuşma gelişiminde gecikme öyküsü ya da ailede okuma güçlüğü
1–2. sınıf Okumayı sökme dönemi
- Okumayı yaşıtlarından belirgin biçimde geç sökme
- Harf-ses eşleştirmesinde ve sesleri birleştirmede güçlük
- Bildiği sözcükleri bile her seferinde yeniden heceleme
- Yazarken harf ve hece atlama, ekleme; tahtadan yazarken çok yavaşlama
- Okumaktan kaçınma, okuma saatlerinde karın ağrısı, ağlama
3–5. sınıf Okuyarak öğrenme dönemi
- Yavaş, takılarak ve tahmin ederek okuma
- Okuduğunu anlamakta zorlanma, ama dinlediğini iyi anlama
- Yazım (imla) hatalarının sınıf düzeyine göre çok fazla olması
- Sınavlarda süreye yetişememe, soruyu okurken anlamayı kaçırma
Ortaokul ve lise Ergenlik dönemi
- Uzun metinlerden ve sesli okumadan kaçınma
- Yabancı dil öğrenmede belirgin güçlük
- Not almakta, yazılı anlatımda düşüncelerini düzenlemekte zorlanma
- “Tembel” ya da “isteksiz” olarak etiketlenme, özgüven kaybı, sınav kaygısı
Matematik Diskalkuli işaretleri
- Sayı kavramında, saymada ve basamak değerinde güçlük
- Çarpım tablosunu ve işlem adımlarını akılda tutamama
- Saat okuma, para hesabı ve ölçü birimlerinde zorlanma
Yazma Disgrafi işaretleri
- Okunaksız ya da çok yavaş el yazısı, satır ve boşluk düzensizliği
- Düşüncelerini yazıya dökmekte, cümle kurmakta güçlük
- Kalemi çok sıkma, yazarken çabuk yorulma
Tek bir “disleksi testi” yok: değerlendirme nasıl yapılır?
İnternette “disleksi testi” diye aranan şey aslında bir değerlendirme sürecidir. Disleksi şüphesi, farklı kaynaklardan gelen bilgilerin birlikte yorumlanmasıyla ele alınır. Beylikdüzü’ndeki ofiste süreç şöyle ilerler:
- Ön görüşme (ebeveynle)Gelişim ve aile öyküsü, okul geçmişi, öğretmen gözlemleri ve şu ana kadar alınan destekler konuşulur. Karne, defter ve sınav kâğıtları birlikte incelenir.
Ebeveyn - Bilişsel değerlendirmeWISC-IV ya da CAS ile çocuğun genel bilişsel düzeyi ve okumayı etkileyebilecek süreçler (çalışma belleği, işlemleme hızı, ardıl işlemleme) incelenir.
Çocukla bire bir - Dikkat değerlendirmesi (gerekirse)Okuma güçlüğü ile dikkat güçlüğü sık karışır ve sık birlikte görülür. MOXO ya da d2 gibi testlerle bu ayrım netleştirilir.
Çocukla bire bir - Okuma, yazma ve matematik incelemesiOkuma hızı ve doğruluğu, okuduğunu anlama, yazım ve işlem becerileri çocuğun sınıf düzeyine göre gözlenir.
Çocukla bire bir - Paylaşım görüşmesi ve raporBulgular ebeveynle ayrıntılı konuşulur; evde ve okulda yapılabilecekler ile sonraki adımlar planlanır. Yazılı rapor hazırlanır.
Ebeveyn
Değerlendirmede kullanılan testler
| Araç | Neye bakar? | Disleksi şüphesindeki rolü |
|---|---|---|
| WISC-IV (6–16 yaş) | Sözel kavrama, algısal akıl yürütme, çalışma belleği, işlemleme hızı | Genel bilişsel düzeyin yaşıtlarıyla uyumlu olup olmadığını ve dengesiz bir profil olup olmadığını gösterir |
| CAS (5–17 yaş) | Planlama, dikkat, eşzamanlı ve ardıl işlemleme (PASS) | Okumayla en yakından ilişkili ardıl işlemlemeyi ayrıca ölçer; sözel bilgiye daha az dayanır |
| MOXO, d2 | Dikkat, zamanlama, dürtüsellik, dikkatin sürdürülmesi | Okuma güçlüğüne dikkat güçlüğünün eşlik edip etmediğini anlamaya yardımcı olur |
| WAIS (16 yaş ve üzeri) | Yetişkinlerde bilişsel profil | Lise sonu, üniversite ve yetişkinlikte okuma-yazma güçlüğü değerlendirmesinde kullanılır |
| Görüşme ve beceri incelemesi | Öykü, okuma, yazma, matematik örnekleri | Testlerin yorumlanacağı bağlamı sağlar; tek başına test sonucu yeterli değildir |
Online ya da ücretsiz disleksi testleri neden yetmez?
İnternette “disleksi miyim?”, “evde disleksi testi” ya da “ücretsiz disleksi testi” gibi pek çok anket bulunur. Bu anketler bir farkındalık başlangıcı olabilir, ama bir değerlendirmenin yerini tutmaz:
Online anket
- Birkaç evet-hayır sorusu
- Standart uygulama koşulu yok
- Zekâ, dikkat ve duygusal etkenler ayrıştırılamaz
- Okula ya da hekime sunulabilecek bilgi üretmez
Bire bir değerlendirme
- Görüşme, gözlem ve standart testler birlikte
- Yaş normlarına göre puanlama
- Dikkat güçlüğü, kaygı gibi etkenler ayrı ayrı ele alınır
- Hekim ve okul için yol gösteren yazılı rapor
Değerlendirme sonunda ne öğrenirsiniz?
Değerlendirmenin asıl çıktısı tek bir sayı değil, çocuğun bilişsel profilidir. Disleksi şüphesi olan çocuklarda çoğu zaman anlama ve akıl yürütme becerileri yaşıtlarıyla uyumlu ya da üzerinde, buna karşın bilgiyi akılda tutma, sıralı işleme ya da hızlı işleme becerileri daha zayıftır.
Paylaşım görüşmesinde şu sorulara cevap ararız: Okuma güçlüğü genel bir bilişsel güçlükle açıklanabiliyor mu? Dikkat güçlüğü eşlik ediyor mu? Çocuğun güçlü yönleri neler ve bunlar öğrenmede nasıl kullanılabilir? Hekime, okula ve RAM sürecine hangi bilgilerle gidilmeli?
Tanı, ÇÖZGER ve RAM: adım adım yol haritası
- Psikolojik değerlendirme ve raporŞüphenin netleşmesi, çocuğun profilinin ve ihtiyaçlarının ortaya konması.
- Çocuk ve ergen psikiyatrisi muayenesiÖzgül öğrenme bozukluğu tanısını hekim koyar. Varsa psikolojik değerlendirme raporu, karne ve öğretmen gözlemleri muayeneye götürülür.
- ÇÖZGER (Çocuklar İçin Özel Gereksinim Raporu)Okulda özel eğitim desteği için gereken rapor, çocuk psikiyatrisi bölümü olan bir devlet hastanesinden alınır.
- RAM eğitsel değerlendirmesiRehberlik ve Araştırma Merkezi, çocuğun okulda alacağı desteği ve destek eğitimini planlar. İlkokul kademesinde öğrenme güçlüğü şüphesinde RAM’a ÇÖZGER olmadan da başvurulabilir; destek eğitimi için ise ÇÖZGER gerekir.
- Okulda ve evde destekOkuma-yazma ve matematik desteği özel eğitim alanında yürütülür; okulda sınav süresi, sözlü değerlendirme gibi düzenlemeler istenebilir.
Değerlendirmeye hazırlık
- Çocuğunuzun uykusunu almış, aç olmayan ve kendini iyi hissettiği bir günde gelmesi önerilir.
- Gözlük ya da işitme cihazı kullanıyorsa yanında olmalıdır. Görme ve işitme muayenesi yakın zamanda yapılmadıysa öncesinde yaptırmanız iyi olur.
- Son iki yılın karneleri, birkaç defter, yazılı sınav kâğıtları ve varsa öğretmen notları değerlendirme için çok değerlidir.
- Daha önce yapılmış test raporları, kullanılan ilaçlar ve alınan destekler hakkında bilgi verin.
- Çocuğunuza teste “çalıştırmayın”. Bazı oyunlar, bulmacalar ve okuma etkinlikleri yapılacağını sade bir dille anlatmanız yeterlidir.
Yaygın yanlış inanışlar
Disleksisi olan çocuk harfleri ters görür.
Görme bir sorun yoktur; güçlük harf ile ses arasındaki bağı kurmakta yaşanır.
Disleksi tembellik ya da dikkatsizliktir.
Disleksi nörogelişimsel bir farklılıktır; çocuk çoğu zaman yaşıtlarından daha fazla çaba harcar.
Disleksi zekâ geriliğidir.
Disleksisi olan çocukların zekâsı genellikle normal ya da normalin üzerindedir.
Biraz büyüyünce kendiliğinden geçer.
Erken fark edilen ve desteklenen çocuklar okumada çok daha iyi ilerler; beklemek çoğu zaman özgüveni yıpratır.
Değerlendirmeden sonra: aileye ve çocuğa destek
Disleksi şüphesi ya da tanısı, ailenin ve çocuğun duygusal yükünü de beraberinde getirir. Klinik Psikolog Yaren İlayda Korman bu süreçte şu alanlarda destek sunar:
- Ebeveyn danışmanlığı: Ödev saatlerinin çatışmaya dönüşmemesi, beklentilerin gerçekçi hâle getirilmesi, çocuğun güçlü yönlerinin görünür kılınması.
- Çocuk ve ergenle çalışma: Okulda yaşadığı başarısızlık deneyimlerinin yarattığı kaygı, utanç ve özgüven kaybı üzerine çalışma. Tanı almış çocuklarda bu çalışma hekimin yönlendirmesiyle planlanır.
- Okulla iş birliği: Velinin yazılı onayıyla raporun öğretmen ve okul rehber öğretmeniyle paylaşılması.
Okuma güçlüğü yaşayan çocuklarda sınav kaygısı sık görülür; bu konuda sınav süreci danışmanlığı ve okul süreci danışmanlığı sayfalarımıza da göz atabilirsiniz.
Yetişkinlerde disleksi değerlendirmesi
Disleksi çocuklukta fark edilmemiş olabilir. Üniversitede ya da iş hayatında uzun metinleri okumakta, yazılı anlatımda ve sınav süresine yetişmekte süregelen güçlük yaşayan 16 yaş ve üzeri bireylerde değerlendirme WAIS ile yapılır.
Sık aranan sorular
Disleksi testi nedir, nasıl yapılır?
Beylikdüzü’nde disleksi testi nerede yapılır?
Disleksi testi kaç yaşında yapılır?
Disleksi tanısını kim koyar?
Online ya da ücretsiz disleksi testi güvenilir mi?
Disleksi testi ne kadar sürer?
Disleksisi olan çocuk harfleri ters mi görür?
Disleksi zekâ geriliği midir?
Diskalkuli ve disgrafi testi de yapılıyor mu?
ÇÖZGER raporu için ne yapmalıyım?
Kaynaklar
- American Psychiatric Association. DSM-5-TR: Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve Sayımsal El Kitabı, Özgül Öğrenme Bozukluğu.
- Dünya Sağlık Örgütü. ICD-11, 6A03 Gelişimsel öğrenme bozukluğu.
- T.C. Millî Eğitim Bakanlığı, Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği ve RAM yönlendirme süreçleri.
- Çocuklar İçin Özel Gereksinim Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik (Resmî Gazete, 20.02.2019).

