"Bir dikkat testi yaptıralım, dikkat eksikliği var mı yok mu öğrenelim." Bu cümleyi ailelerden sıkça duyuyorum. Testlerin bize çok değerli bilgiler verdiği doğru. Ama hiçbir test tek başına "evet" ya da "hayır" diyen bir tanı aracı değildir. Bu yazıda testlerin neyi gösterip neyi göstermediğini açıklamak istiyorum.
Dikkat tek bir beceri değildir
Günlük dilde "dikkat" dediğimiz şey aslında birbiriyle ilişkili birkaç beceriden oluşur. Bunlar arasında dikkati bir görev üzerinde sürdürebilmek, dikkat dağıtıcıları görmezden gelebilmek, doğru uyarana seçici olarak odaklanabilmek ve düşünmeden tepki vermeyi durdurabilmek sayılabilir. Farklı testler bu becerilerin farklı yönlerine ışık tutar.
- Sürekli performans testleri (ör. MOXO): Bilgisayar ortamında dikkati, tepki zamanlamasını, dürtüselliği ve hiperaktiviteyi ölçer. MOXO'nun özelliği, test sırasında görsel ve işitsel çeldiriciler kullanmasıdır.
- Kâğıt-kalem dikkat testleri (ör. d2, Burdon): Belirli hedefleri benzerleri arasından hızlı ve doğru biçimde bulmaya dayanır; seçici dikkat ve konsantrasyon hakkında bilgi verir.
- Kapsamlı bilişsel testler (ör. WISC-IV): Çalışma belleği ve işlemleme hızı gibi dikkatle yakından ilişkili alanlarda çocuğun profilini ortaya koyar.
Testler neyi göstermez?
Test odası sessiz, yapılandırılmış ve bire bir bir ortamdır. Oysa çocuk sınıfta 25 arkadaşıyla, evde ise kardeşleri ve ekranlarla birliktedir. Bu yüzden bazı çocuklar test ortamında oldukça iyi performans gösterirken günlük hayatta belirgin biçimde zorlanabilir. Tersi de mümkündür: O gün yorgun, kaygılı ya da isteksiz olan bir çocuğun test performansı gerçek becerilerini yansıtmayabilir.
Sürekli performans testleri üzerine yapılan çalışmalar da bu testlerin dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) değerlendirmesinde yararlı bilgiler sunduğunu, ancak tanının yalnızca bu testlere dayandırılmaması gerektiğini vurgulamaktadır.
Tanı süreci nasıl işler?
DEHB, DSM-5'te tanımlanan bir nörogelişimsel bozukluktur ve tanısı hekim (çocuk ve ergen psikiyatristi) tarafından konur. Tanı sürecinde belirtilerin birden fazla ortamda (ev, okul) ve belirli bir süredir görülmesi, işlevselliği etkilemesi ve başka nedenlerle daha iyi açıklanamaması gibi ölçütler değerlendirilir. Psikolojik testler bu sürece; çocuğun güçlü yönlerini, zorlandığı alanları ve desteğe ihtiyaç duyduğu becerileri ortaya koyarak önemli bir katkı sağlar.
İyi bir değerlendirme yalnızca "Ne var?" sorusuna değil, "Bu çocuğa nasıl yardımcı olabiliriz?" sorusuna da yanıt arar.
Değerlendirmeye gelmeden önce
- Çocuğunuzun uykusunu almış ve tok olarak gelmesine özen gösterin.
- Okul karnesi, öğretmen gözlemleri ve varsa önceki raporları yanınızda getirin.
- Çocuğunuza teste "çalıştırmayın". "Bazı oyunlar ve bilgisayar etkinlikleri yapacağız" demeniz yeterlidir.
Kaynakça
- American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). American Psychiatric Publishing.
- Berger, I., Slobodin, O., & Cassuto, H. (2017). Usefulness and validity of continuous performance tests in the diagnosis of attention-deficit hyperactivity disorder children. Archives of Clinical Neuropsychology, 32(1), 81–93.
- Brickenkamp, R., & Zillmer, E. (1998). The d2 Test of Attention. Hogrefe & Huber.
- Wechsler, D. (2003). Wechsler Intelligence Scale for Children – Fourth Edition (WISC-IV). The Psychological Corporation.
